Giriş
MMA döyüşünün son raundunda hamı nəticəni gözləyir: hakimlər xalları elan edir, idmançılar isə qərarı qəbul edir və ya ona etiraz edirlər. Mübahisənin səbəbi çox vaxt yekun hesab deyil, ayrı-ayrı raundların necə qiymətləndirilməsidir. Tamaşaçı döyüşü bütöv izləyir, hakimlər isə hər raundu ayrıca dəyərləndirirlər. Yekun hakim qərarı da məhz bu raundların nəticələrinə əsaslanır.
Hakim qərarları ətrafında yaranan mübahisələrin əsas səbəblərindən biri də bu fərqdir. Bir döyüşçü daha çox irəli gedə, rəqibini qəfəsə sıxa və gözəçarpan zərbələr endirə bilər. Digəri isə daha az hücum etsə də, daha dəqiq və təsirli işləyə bilər. Xal hesabı bu elementlərdən hansının üstün tutulduğunu göstərir, amma həmişə tamaşaçının gözlədiyi mənzərəni əks etdirmir. Buna görə hakim qərarı tamaşaçıların ümumi təəssüratı ilə üst-üstə düşməyə bilər.
Mübahisəni sadəcə hakimlərin səhvi ilə izah etmək asandır, amma bu, tam mənzərəni göstərmir. MMA hakimliyi qaydalarla tənzimlənir, eyni zamanda zərbələrin təsirini, güləş hücumlarının nəticəsini və raundun gedişini qiymətləndirməyi tələb edir. Buna görə iki peşəkar hakim eyni epizodu fərqli dəyərləndirə bilər və hakim qərarı da fərqli ola bilər.
Döyüşçülərin üslubu və xal hesabı
Hücumçu döyüşçü ilə məsafəni idarə edən kontr-atakçı üz-üzə gələndə qiymətləndirmə xüsusilə çətinləşir. Birinci idmançı daha çox zərbə endirərək təşəbbüsü əlində saxlayır, ikinci isə daha az cəhdlə təmiz zərbələr vurur. Zərbələrin sayı ilə dəqiqlik eyni şey deyil. Hakim hər hücumu saymaqla kifayətlənməməli, onun rəqibə təsirini də nəzərə almalıdır. Bu təsirin düzgün dəyərləndirilməsi hakim qərarı üçün vacibdir.
Güləşçi ilə nokautçu qarşılaşanda da görünən üstünlük aldadıcı ola bilər. Rəqibini yerə alan döyüşçü raundu avtomatik qazanmır. Əgər o, zərbə endirmirsə, real təslim təhlükəsi yaratmırsa və mövqeyindən təsirli hücum qurmursa, təkcə üst mövqe kifayət etməyə bilər. Eyni zamanda, müdafiə olunan idmançının ayağa qalxıb zərbə ilə cavab verməsi də onun raundu qazandığını öz-özünə sübut etmir.
Bu fərqlər döyüşçülərin strategiyasına da təsir edir. Raundun son dəqiqələrində endirilən təmiz zərbə və ya təhlükəli boğma cəhdi sakit keçən əvvəlki dəqiqələrdən daha yaddaqalan ola bilər. Bununla belə, hakimlər raundu bütövlükdə qiymətləndirməlidirlər. Tamaşaçı üçün dramatik an həlledici görünə bilər, amma qaydalara görə onun çəkisi real təsirindən asılıdır. Hakim qərarı ayrı-ayrı anlara deyil, raundun ümumi gedişinə əsaslanmalıdır.
Açar amillər
Əksər böyük MMA təşkilatlarında istifadə olunan onballıq sistemdə raundun qalibi, adətən, 10 xal, rəqibi isə 9 və ya daha az xal alır. Xal fərqi döyüşçülərin ümumi nüfuzuna görə yox, həmin raunddakı üstünlüyə əsasən müəyyənləşir. Buna görə də bir raundu inamla qazanan idmançı növbəti raundda məğlub olsa belə, döyüşün yekununda üstün qala bilər. Raund qiymətləndirilməsi hər raundun ayrıca nəticəsini müəyyənləşdirdiyi üçün hakim qərarı da bu fərqləri əks etdirir.
Raundu qiymətləndirərkən ən vacib meyar effektiv hücumdur. Buraya rəqibə real təsir göstərən zərbələr, nəticə verən güləş hərəkətləri və təslim təhlükəsi yaradan cəhdlər daxildir. Sadəcə zərbə atmaq, rəqibi qəfəsə sıxmaq və ya onun üzərində mövqe tutmaq özlüyündə üstünlük sayılmır. Bu hərəkətlərin hücum baxımından nəticəsi olmalıdır. Hakim qərarı da bu meyarların nə dərəcədə tətbiq edilməsindən asılıdır.
Effektiv hücum baxımından fərq yoxdursa, hakimlər effektiv aqressiyanı, daha sonra isə qəfəs və mövqe nəzarətini nəzərə ala bilərlər. Bu ardıcıllıq vacibdir: nəzarət əsas meyar deyil və hücum üstünlüyünü əvəz etməməlidir. Hakimlər sadəcə görünən fəaliyyəti deyil, nəticə verən fəaliyyəti qiymətləndirməlidirlər. Belə yanaşma hakim qərarının qaydalara uyğun olmasına kömək edir.
10-8 hesablı raund da mübahisələrə səbəb olur. Bu qiymət yalnız döyüşçü raundda aydın və böyük üstünlük qazandıqda verilməlidir. Bir neçə zərbənin gözəçarpan təsiri həmişə bu həddə çatmır. Hakimin 10-9 yazması raundun yaxın keçdiyini, 10-8 yazması isə üstünlüyün daha ciddi olduğunu göstərir. Bu fərq yekun hesabı dəyişə bilər və hakim qərarına birbaşa təsir göstərir.
Qərarın növü də müzakirənin tonuna təsir edir. Üç hakimin hamısı eyni qalibi seçsə, qərar yekdil sayılır. İki hakim bir tərəfə, üçüncüsü isə digər tərəfə səs versə, qərar bölünmüş olur. Bölünmüş qərar avtomatik olaraq səhv demək deyil, amma hakimlər arasındakı fikir ayrılığını açıq göstərir. Xüsusilə yaxın raundlarda eyni epizodun fərqli qiymətləndirilməsi mübahisəli nəticəyə gətirə bilər; belə vaxtlarda hakim qərarı daha çox müzakirə olunur.
Jon Jones və Dominick Reyes-in UFC 247-dəki döyüşü buna nümunədir. Jones yekdil qərarla qalib elan olundu, lakin beş raundlu qarşılaşmanın gedişi və bəzi raundların kimə verilməli olduğu ciddi müzakirələrə səbəb oldu. Mübahisə təkcə zərbələrin sayı ilə bağlı deyildi: təmiz zərbələrin təsiri ilə Jonesun güləş və nəzarət cəhdlərinin necə qiymətləndirildiyi də müzakirə olunurdu. Bu döyüşdə hakim qərarı barədə müzakirələr raundların ayrı-ayrılıqda təhlilinə əsaslanırdı.
Max Holloway və Alexander Volkanovski arasında UFC 251-də keçirilən revanş da yaxın xal hesabının necə mübahisə doğura biləcəyini göstərdi. Volkanovski bölünmüş qərarla qalib gəldi, halbuki bəzi raundlarda Holloway daha aydın hücum edirmiş kimi görünürdü. Belə hallarda əsas sual «kim daha yaxşı döyüşçüdür?» yox, «hansı raundlarda kim daha təsirli oldu?» olmalıdır. Bu sual konkret hakim qərarını anlamağa kömək edir.
Döyüşün mümkün ssenarisi
Təsəvvür edək ki, beş raundlu döyüşdə bir idmançı ilk iki raundda təmiz zərbələrlə üstünlük qazanır, rəqibi isə sonrakı raundlarda güləş və təzyiqlə cavab verir. Tamaşaçı döyüşün son hissəsindəki təşəbbüsü daha vacib saya bilər, amma hakimlər ilk raundları nəzərə almaya bilməzlər. Hər raundda üstünlüyü ayrı-ayrılıqda qazanan döyüşçünün yekun nəticəsi döyüşün son dəqiqələrindəki mənzərədən fərqlənə bilər. Belə vəziyyətdə hakim qərarı bütün raundların hesabına söykənir.
Bu ssenaridə əsas məsələ güləş hücumlarının nə dərəcədə effektiv olmasıdır. Rəqibini yerə alan döyüşçü zərbə endirir, mövqeyini yaxşılaşdırır və təslim təhlükəsi yaradırsa, raundu qazanmaq ehtimalı artır. Yalnız vaxt keçirirsə, rəqibi isə təhlükəsiz müdafiə olunub ayağa qalxırsa, nəzarət təkbaşına hakim qərarı üçün yetərli olmaya bilər.
Son raunddakı dramatik hücum da əvvəlki hesabı avtomatik dəyişmir. Döyüşçü rəqibini sarsıdırsa və ya ciddi təslim təhlükəsi yaradırsa, həmin raundda böyük üstünlük qazana bilər. Ancaq əvvəlki raundları uduzubsa, bunun yekun qələbəyə çatıb-çatmayacağı hesabdan asılıdır. Buna görə məşqçilər idmançılara təkcə döyüşü deyil, hər raundu aydın şəkildə qazanmağı xatırladırlar. Yekun hakim qərarı bu raundların cəmindən formalaşır.
Belə ssenaridə hakimlərin işi də asan deyil. Onlar döyüşü izləməyə mane olan bucaqdan, zərbələri örtən idmançılardan və qısa müddətdə baş verən dəyişikliklərdən təsirlənə bilərlər. Buna görə xal vərəqələrinin şəffaf olması, hakimlərin ardıcıl təlim keçməsi və qaydaların düzgün tətbiqi etimad üçün vacibdir. Bununla belə, heç bir prosedur döyüşün bütün anlarını eyni dərəcədə aydın etmir. Bu səbəbdən hakim qərarı bəzən fərqli yozumlara açıq qalır.
Nəticə
MMA-da mübahisəli hakim qərarı çox vaxt xalların hesablanmasından daha geniş məsələdir: tamaşaçılar və hakimlər döyüşün fərqli tərəflərinə diqqət yetirirlər. Biri ümumi təzyiqi və dramatik epizodları xatırlayır, digəri isə hər raundu effektiv hücum, aqressiya və nəzarət meyarları ilə ayrıca qiymətləndirir. Bu fərqli baxışlar qərarı avtomatik olaraq ədalətsiz etmir, amma xal vərəqəsinin izahını vacib edir.
Ən faydalı müzakirə ümumi təəssüratdan konkret raundlara keçir: hansı zərbə təsir göstərdi, hansı güləş hücumu nəticə verdi, rəqib nə qədər təhlükədə qaldı? Bu suallar xal hesabını daha aydın anlamağa və mübahisəli nəticəni konkret meyarlarla müzakirə etməyə kömək edir. Hakim qərarları idmanın ayrılmaz hissəsidir. Onlara etimad isə qaydaların ardıcıl tətbiqindən və qərarın məntiqinin başa düşülməsindən asılıdır.